Największa jaskinia na świecie – gdzie się znajduje i jak powstała?

Za największą jaskinię świata pod względem kubatury uznaje się wietnamską Hang Son Doong, której gigantyczna komora mierzy 38,5 miliona metrów sześciennych. Ta położona w Parku Narodowym Phong Nha-Kẻ Bàng formacja powstała miliony lat temu w wyniku procesów krasowych, gdy przepływająca rzeka wyżłobiła wapienne podłoże.

Gdzie dokładnie znajduje się ta gigantyczna formacja?

Hang Son Doong leży w centralnej części Wietnamu, w prowincji Quảng Bình. Od miasta Đồng Hới oddalona jest o 55 kilometrów na północny zachód, natomiast od stołecznego Hanoi dzieli ją około 450 kilometrów w kierunku południowym. Jaskinia ukryta jest tuż przy granicy z Laosem, na terenie wpisanego na listę UNESCO Parku Narodowego Phong Nha-Kẻ Bàng.

Sam obszar chroniony słynie z niezwykle rozbudowanej sieci podziemnych korytarzy. Szacuje się, że w jego granicach znajduje się łącznie około 300 różnej wielkości jaskiń i grot. Wiele z nich pozostaje wciąż niezbadanych, a łączna długość znanych już tuneli w całym systemie Phong Nha przekracza 126 kilometrów.

Jak ukształtowała się największa jaskinia na świecie?

Geneza Hang Son Doong jest ściśle powiązana z procesami krasowymi, które odpowiadają za powstanie aż 90 procent wszystkich jaskiń na kuli ziemskiej. Mechanizm ten polega na długotrwałym oddziaływaniu wody na podatne skały osadowe. Woda deszczowa, lekko zakwaszona dwutlenkiem węgla, przenika przez szczeliny w gruncie, stopniowo rozpuszczając wapienie, dolomity i margle.

Przez miliony lat podziemna rzeka, płynąca obecnie dnem korytarza, drążyła masyw skalny, poszerzając pęknięcia do niewyobrażalnych rozmiarów. O intensywności tego zjawiska świadczy fakt, że w miejscach, gdzie strop zbudowany był ze słabszej skały wapiennej, doszło do jego całkowitego zawalenia. Te zapadliska utworzyły ogromne okna skalne, otwierając wnętrze na światło słoneczne.

Stało się to około 300 tysięcy lat temu. Dzięki wpadającemu światłu pod ziemią mógł wytworzyć się unikatowy, odizolowany ekosystem z bujną dżunglą.

Co sprawia, że jej wnętrze jest tak niezwykłe?

O ile wiele najdłuższych jaskiń świata imponuje kilometrami ciasnych korytarzy, o tyle Hang Son Doong pozostaje absolutnym rekordzistą pod względem objętości pojedynczej komory. Jej gabaryty przekraczają ludzką skalę – długość głównej sali wynosi ponad 5 kilometrów, szerokość sięga 150 metrów, a wysokość dochodzi do 200 metrów. Dla zobrazowania tej wielkości często podaje się, że w środku bez trudu zmieściłby się 40-piętrowy wieżowiec.

Charakterystycznym elementem tej podziemnej przestrzeni jest współistnienie kilku kontrastujących środowisk. Dnem korytarza płynie wartka podziemna rzeka. Ponad jej nurtem, w miejscach gdzie runął strop, rozwinęła się autentyczna tropikalna dżungla, dopełniając surrealistyczny krajobraz.

Własny mikroklimat i nacieki

Masywna skala obiektu sprawiła, że wewnątrz wytworzył się odrębny mikroklimat. W wyniku kondensacji pary wodnej i ciągłego skapywania wody z sufitu powstają tam zjawiskowe perły jaskiniowe. Te rzadkie formy naciekowe, obok klasycznych stalaktytów i stalagmitów, osiągają tutaj rozmiary porównywalne z piłkami baseballowymi. W głównej komorze uwagę przyciąga również formacja skalna o wysokości 70 metrów, której kształt przywodzi na myśl psią łapę.

Kiedy i w jaki sposób odkryto to miejsce?

Odnalezienie Hang Son Doong to historia przypadku, uporu i wieloletniego zapomnienia. W 1991 roku lokalny mieszkaniec Ho Khanh, poszukując cennego drewna agarowego, natrafił w gęstej dżungli na otwór w wapiennej ścianie. Gdy zbliżył się do niego, usłyszał potężny huk podziemnej rzeki, a z wnętrza buchnął silny podmuch chłodnego powietrza. Mimo że wiedział o niezwykłym znalezisku, gęste zarośla sprawiły, że po powrocie nie potrafił ponownie zlokalizować wejścia.

Przez prawie dwie dekady jaskinia pozostawała nieodkryta dla nauki. Dopiero w 2008 roku Ho Khanh, zainspirowany rozmowami z członkami Brytyjskiego Stowarzyszenia Badań nad Jaskiniami, po intensywnych poszukiwaniach zdołał trafić do tego samego miejsca. Rok później, w kwietniu 2009 roku, poprowadził tam zespół speleologów Howarda i Deb Limbertów, którzy dokonali pierwszej profesjonalnej eksploracji wnętrza.

Howard Limbert, jeden z pierwszych eksploratorów, porównał odkrycie jaskini do sytuacji, w której ktoś odnalazłby nieznaną wcześniej bryłę na szczycie Mount Everestu, dodającą mu dodatkowe 1000 metrów wysokości.

Nowe odkrycie – podwodny tunel

Historia poznawania jaskini nie zakończyła się na pierwszej ekspedycji. W kwietniu 2019 roku trójka brytyjskich nurków, penetrując zalane partie podziemnej rzeki, natrafiła na nowy podwodny tunel. Zeszli oni na głębokość 78 metrów, choć szacunkowa głębokość tego korytarza może wynosić aż 120 metrów. Przejście najprawdopodobniej łączy Hang Son Doong z sąsiednią ogromną jaskinią Hang Thung, co po udowodnieniu powiększy jej znaną objętość o dodatkowe 1,6 miliona metrów sześciennych.

Czy można zwiedzać gigantyczną wietnamską grotę?

Dla ochrony unikatowego ekosystemu władze wietnamskie wprowadziły restrykcyjne limity odwiedzin. Rocznie do wnętrza Hang Son Doong wchodzi zaledwie od 500 do 600 starannie wybranych osób. Dla porównania, od momentu udostępnienia jaskini turystom w 2013 roku, ujrzało ją mniej śmiałków niż ludzi, którzy zdobyli szczyt Mount Everestu w tym samym okresie.

Na organizację ekspedycji wyłączność posiada firma Oxalis Adventure Tours. Każda wyprawa ma ściśle określony przebieg i trwa 7 dni oraz 6 nocy. Z tego 4 dni i 3 noce uczestnicy spędzają bezpośrednio w podziemiach, biwakując w ciemnościach. Koszt takiego przedsięwzięcia dla jednej osoby to 3000 dolarów amerykańskich, co nie obejmuje przelotu do Wietnamu.

Trasa jest uznawana za trudną i wymagającą. Przed rezerwacją kandydaci przechodzą weryfikację poprzez kwestionariusz zdrowotny, a każdy uczestnik musi samodzielnie pokonać podejście do wejścia. Nad bezpieczeństwem grupy czuwa międzynarodowy przewodnik, eksperci z Brytyjskiego Stowarzyszenia Badań nad Jaskiniami oraz zespół lokalnych tragarzy, który liczy 22 osoby.

Jak odkrycie wpłynęło na lokalną społeczność?

Udostępnienie jaskini dla ograniczonej turystyki fundamentalnie odmieniło życie mieszkańców okolicznych wiosek. Wcześniej wielu z nich, w obliczu skrajnej biedy, utrzymywało się z nielegalnego wyrębu lasu i kłusownictwa na terenie parku narodowego. Polowano tam na zagrożone gatunki cywet czy jeżozwierzy, a cenne drewno agarowe, zwane „drewnem bogów”, było wycinane na masową skalę.

Dziś dawni drwale pełnią funkcje tragarzy, przewodników i strażników przyrody. Firma Oxalis stworzyła około 500 miejsc pracy, opierając swój model na zatrudnianiu miejscowej ludności. Dla wielu młodych ludzi, takich jak Ho Minh Phuc, praca przy wyprawach stała się szansą na godne życie i uświadomiła im konieczność dbania o środowisko. W niewielkiej wiosce Ban Doong, zamieszkałej przez mniej niż 40 osób, współpraca z organizatorem ekspedycji przyniosła pierwsze realne udogodnienia.

Mimo tych pozytywnych zmian, UNESCO w swoim raporcie zwraca uwagę na utrzymujące się zagrożenia. Kłusownictwo oraz nielegalna wycinka drzew są nadal poważnym problemem, z jakim mierzy się zarząd Parku Narodowego Phong Nha-Kẻ Bàng. Władze odrzuciły jednak propozycje budowy kolejki linowej w pobliżu, aby nie dopuścić do masowej turystyki znanej z innych części Azji Południowo-Wschodniej.

Jak wypada na tle innych gigantów?

Porównanie jaskiń opiera się na kilku kryteriach, co często prowadzi do nieporozumień. Hang Son Doong nie jest rekordzistką pod względem łącznej długości wszystkich korytarzy. W zestawieniu całkowitej długości niepodzielnie dominuje amerykańska Jaskinia Mamucia, której tunele mierzą aż 686 kilometrów. Hang Son Doong wygrywa jednak w kategorii objętości pojedynczej przestrzeni, co czyni ją największą komorą jaskiniową globu.

Poniższe zestawienie przedstawia czołówkę światowych systemów pod względem długości korytarzy oraz unikatowe parametry wietnamskiego lidera kubatury:

Dlaczego ochrona jest tak istotna?

Zachowanie Hang Son Doong w stanie nienaruszonym jest priorytetem zarówno dla władz wietnamskich, jak i międzynarodowych organizacji. Ograniczenie ruchu turystycznego do absolutnego minimum nie wynika wyłącznie z chęci utrzymania wysokiej ceny ekspedycji, ale przede wszystkim z konieczności ochrony kruchych struktur naciekowych. Dotyk ludzkiej ręki, nawet przypadkowy, może trwale uszkodzić formy skalne kształtujące się przez tysiące lat.

Masowa turystyka w innych częściach Azji doprowadziła do nieodwracalnych zniszczeń. Przykład słynnej Zatoki Ha Long, gdzie niekontrolowany rozwój hoteli i statków wycieczkowych skutkował zanieczyszczeniem wód ściekami, stanowi wyraźne ostrzeżenie dla zarządców Parku Narodowego Phong Nha. Dla portera Ho Minha Phuca, który niegdyś sam niszczył las, świadome ograniczenie liczby odwiedzających jest jedynym sposobem na uniknięcie podobnego scenariusza w tym delikatnym, podziemnym świecie.