Największe jezioro w Turcji – opis, ciekawostki, lokalizacja

Największym jeziorem w Turcji jest Wan – słonowodny akwen o powierzchni 3755 km² i maksymalnej głębokości sięgającej 450 metrów. Jego silnie zasadowa woda (pH 9,8) sprawia, że to największe jezioro sodowe na świecie. Więcej na temat przeczytasz w naszym artykule.

Gdzie znajduje się największe jezioro Turcji?

Jezioro Wan leży na Wyżynie Armeńskiej, w południowo-wschodniej części kraju, niespełna 100 km od granicy z Iranem. Lustro wody znajduje się na wysokości 1640 m n.p.m., a z jego brzegów można dostrzec ośnieżony szczyt Ararat – najwyższy masyw wulkaniczny w Turcji (5137 m n.p.m.). Dzięki tej górskiej lokalizacji klimat wokół akwenu jest zaskakująco łagodny – zimy są tu cieplejsze niż w głębi Anatolii, a latem nie doskwierają upały typowe dla Riwiery Tureckiej.

Otaczające jezioro wulkaniczne szczyty osłaniają je przed silnymi wiatrami, co sprzyja ciszy i uprawom sadowniczym. Wzdłuż brzegów rozciągają się ogrody pełne jabłoni, brzoskwiń i drzew oliwnych. Ta odległa część Turcji przez lata pozostawała na uboczu głównych szlaków, ale dziś coraz śmielej przyciąga podróżników szukających surowych krajobrazów i spokoju.

Podstawowe parametry i skład chemiczny wody

Zanim przejdziemy do mniej znanych faktów, warto przyjrzeć się liczbom, które definiują ten wyjątkowy zbiornik. Poniższa tabela zestawia najważniejsze dane:

Powierzchnia i głębia

Rozległość jeziora Wan trudno porównać do czegokolwiek innego w regionie – to nie tylko największy akwen Turcji, ale też jeden z najgłębszych śródlądowych zbiorników całego Bliskiego Wschodu. Przy długości 120 km i szerokości dochodzącej do 80 km, jego powierzchnia przekracza 3755 km². Maksymalna zbadana głębokość wynosi 450 m, a objętość zgromadzonej wody szacuje się na 607 km³.

Mimo że do jeziora wpływa kilka słodkowodnych rzek – Bendimahi, Zilan, Karasu i Micinger – nie ma ono żadnego odpływu. Cała woda opuszcza akwen wyłącznie przez parowanie, co bezpośrednio wpływa na koncentrację soli mineralnych.

Niezwykła zasadowość i zasolenie

Woda w Van nie nadaje się do picia – ma metaliczny posmak i sprawia wrażenie śliskiej. Odczyn na poziomie pH 9,8 czyni z niego największe sodowe jezioro na Ziemi. Oprócz sody w roztworze obecne są także inne sole, a średnie zasolenie wynosi 19,1‰, czyli około dwukrotnie więcej niż w typowej wodzie morskiej. Lokalni mieszkańcy od lat wykorzystują tę właściwość – woda z jeziora zastępuje im chemiczne środki czystości, a przemysł pozyskuje z niej sodę przez odparowanie.

Jezioro Wan to największe na świecie jezioro sodowe – roztwór o pH 9,8 zawiera tak duże stężenie węglanu sodu, że w kontakcie ze skórą przypomina mydliny.

Endemiczne gatunki ryb

Przez lata sądzono, że w tak ekstremalnych warunkach może przeżyć tylko jeden gatunek ryby – zagrożony wyginięciem Chalcalburnus tarichi, endemit z rodziny karpiowatych odbywający tarło w słodkowodnych dopływach. W 2018 roku niespodziewanie odkryto jednak kolejnego mieszkańca głębin – Oxynoemacheilus ercisianus, którego znaleziono we wnętrzu mikrobialitu. To niewielka ryba, doskonale przystosowana do środowiska o skrajnym odczynie.

Na dnie jeziora występują także gigantyczne stromatolity – wapienne kolumny o wysokości do 40 m, wytworzone przez sinice. Uchodzą one za największe znane tego typu formacje mikrobialne na świecie, a ich odkrycie zrewolucjonizowało spojrzenie na możliwości życia w zasadowych wodach.

Jak powstało bezodpływowe jezioro?

Kluczowym wydarzeniem w historii akwenu była erupcja pobliskiego wulkanu Nemrut. Około 200 tysięcy lat temu potężny strumień lawy o długości 60 km zablokował naturalny odpływ wody w kierunku zachodnim. Od tamtej pory jezioro ma charakter endoreiczny – traci wodę wyłącznie przez parowanie, bez żadnego odpływu powierzchniowego.

Rola wulkanu Nemrut

Nemrut, dziś wygasły, stał się geologiczną matką tego akwenu. Lawa, która zastygła w postaci bariery, ukształtowała nie tylko misę jeziora, ale i surowy, wulkaniczny krajobraz widoczny dziś z każdego brzegu. Owo zamknięcie sprawiło, że dopływające rzeki przez tysiąclecia uzupełniały zbiornik, a minerały wypłukiwane z podłoża systematycznie zwiększały jego zasolenie.

Wahania poziomu wód

Jako akwen bezodpływowy, Wan reaguje bardzo wyraźnie na zmiany klimatyczne. Badania geologiczne wykazały, że 18 tysięcy lat temu tafla znajdowała się o 72 m wyżej niż obecnie, a zaledwie 9,5 tysiąca lat temu – o 300 m niżej. Tak duże skoki ilustrują, jak silnie zbiornik zależy od opadów i tempa parowania. Współczesne susze powodują, że poziom wody w ostatnich latach cofnął się o kilka metrów, odsłaniając pamiątki przeszłości.

Co odkryli archeolodzy na dnie jeziora?

Ostatnie lata przyniosły dwa sensacyjne znaleziska. Gdy woda opadła, z błota zaczęły wyłaniać się fragmenty nagrobków, a mieszkańcy okolic miasteczek Tatvan i Ahlat zaalarmowali władze. Wówczas do akcji wkroczyli podwodni archeolodzy.

Ruiny wioski i znaki plemienia Kayı

Nurkowie natrafili na pozostałości osady z ulicami, a także stare cmentarzysko. Na niektórych nagrobkach widniały znaki krzyża, na innych z kolei tamga – symbol władzy plemienia Kayı, które posługiwało się językiem oguzyjskim (główna gałąź języków turkijskich). Zdaniem badaczy to właśnie lud Kayı zamieszkiwał ten rejon. Odkrycie uznano za na tyle przełomowe, że władze regionu chcą uczynić z niego atrakcję dla entuzjastów nurkowania.

Na odsłoniętych przez suszę nagrobkach widniały zarówno znaki krzyża, jak i tamga – herb plemienia Kayı, które władało tym obszarem w minionych wiekach.

W 2017 roku zespół z Uniwersytetu Van Yüzüncü Yıl znalazł również pozostałości fortecy sprzed 3000 lat, prawdopodobnie zbudowanej przez cywilizację Urartu. Podwodne stanowisko zajmuje prawie kilometr kwadratowy i wciąż jest przedmiotem intensywnych badań.

Legenda o potworze i inne ciekawostki znad Wan

Od połowy lat 90. XX wieku wokół jeziora krąży opowieść o tajemniczym stworzeniu. W 1995 roku ponad tysiąc osób zgłosiło rzekomą obserwację zwierzęcia przypominającego plezjozaura – miało około 15 metrów długości i kolce na grzbiecie. Naukowe ekspedycje nie potwierdziły istnienia potwora, ale legenda wykreowała nową markę turystyczną. W mieście Wan postawiono nawet pomnik mitycznego stwora, który przyciąga podróżników liczących na niezwykłe zdjęcia.

Zupełnie realnym i równie ciekawym fenomenem są natomiast koty z Wan. Ta unikatowa rasa nie tylko ma często dwubarwne oczy (niebieskie i zielone), ale także zupełnie nie boi się wody. Koty te potrafią pływać i nurkować, a ich futro pozbawione jest puszystego podszerstka, dzięki czemu szybko wysycha. Na ich cześć również wzniesiono pomnik, a same zwierzęta uchodzą dziś za symbol regionu.

Na południowej części jeziora leży jeszcze jeden punkt obowiązkowy – wyspa Akdamar. Stoi tam ormiański kościół Świętego Krzyża z X wieku, zbudowany na rozkaz króla Gagika I. Świątynia zachwyca finezyjnymi płaskorzeźbami i stanowi jedno z najcenniejszych dzieł średniowiecznej architektury ormiańskiej. Wraz z pozostałymi wyspami – Çarpanak, Adır i Gadir – tworzy krajobraz, który o wschodzie i zachodzie słońca nabiera wręcz magicznego wyrazu.